مقاله پیش رو، به طور جامع به دسته‌بندی‌ و الگوی مصرف انرژی در ساختمان‌ها (بخش سوم مبحث ۱۹ مقررات ملی) می‌پردازد. این بخش از مبحث ۱۹، ابتدا، معیارها و بخش‌های مختلف مصرف‌کننده انرژی در ساختمان‌ها، شامل عواملی چون کنترل دما و رطوبت، معرفی می‌شود و سپس نحوه دسته‌بندی ساختمان‌ها بر اساس عوامل اقلیمی، کاربری و مساحت توضیح داده شده است. بخش قابل توجهی از متن به تقسیم‌بندی اقلیمی ایران بر اساس درجه حرارت و بارش می‌پردازد و شدت مصرف انرژی را با معیاری مانند کیلووات‌ساعت بر متر مربع در سال تعریف می‌کند. هدف نهایی این دسته‌بندی‌ها، تعیین رده بازدهی انرژی (از A تا D) برای ساختمان‌ها است که نشان‌دهنده میزان مصرف انرژی مجاز و بهینه‌سازی شده برای هر بنا می‌باشد.

ساختمان شما چه نمره‌ای در مصرف انرژی می‌گیرد؟ رمزگشایی از رده‌بندی انرژی ساختمان در ایران

آیا تا به حال به قبض‌های انرژی خود نگاه کرده‌اید و از خود پرسیده‌اید چرا مصرف انرژی ساختمان شما اینقدر بالاست؟ یا وقتی صحبت از یک ساختمان «بهینه» یا «سبز» می‌شود، به این فکر کرده‌اید که این عناوین دقیقاً بر چه اساسی تعیین می‌شوند؟ واقعیت این است که پشت این مفاهیم، یک سیستم مهندسی‌شده و دقیق وجود دارد.

در ایران، این سیستم در قالب مقررات ملی ساختمان، به‌ویژه «مبحث ۱۹»، تعریف شده است. این مقررات یک روش نظام‌مند برای دسته‌بندی و رتبه‌بندی ساختمان‌ها بر اساس عملکرد انرژی آن‌ها ارائه می‌دهد. هدف این نوشته، شکستن این سیستم پیچیده به مراحل ساده و قابل فهم است تا بدانیم چگونه عملکرد انرژی یک ساختمان ارزیابی می‌شود و در نهایت چه نمره‌ای دریافت می‌کند.

اقلیم: اولین و مهم‌ترین معیار

اولین و اساسی‌ترین قدم برای طبقه‌بندی مصرف انرژی یک ساختمان، درک اقلیمی است که ساختمان در آن قرار دارد. مقررات ملی ساختمان، ایران را بر اساس نیاز به سرمایش و گرمایش (روز درجه) و میزان رطوبت و بارش، به مناطق مختلفی تقسیم می‌کند.

مفهوم «روز درجه»، ابزاری برای سنجش سرما و گرما است. برای اینکه بتوانیم نیاز گرمایشی یا سرمایشی یک منطقه را به صورت عددی بیان کنیم، از دو مفهوم کلیدی استفاده می‌شود:

۱- روز درجه گرمایش (Heating Degree Day – HDD): این عدد مانند یک «امتیاز سالانه» برای نیاز به گرما است. هرچه این عدد بزرگتر باشد، یعنی آن منطقه سردتر است و ساختمان‌ها به انرژی بیشتری برای گرمایش نیاز دارند.

۲- روز درجه سرمایش (Cooling Degree Day – CDD): این عدد نیز یک «امتیاز سالانه» برای نیاز به سرما است. هرچه این عدد بزرگتر باشد، منطقه گرم‌تر است و انرژی بیشتری برای خنک کردن ساختمان لازم است.

هر منطقه یک کد دو بخشی (مانند 3B) دریافت می‌کند که هر بخش آن معنای خاصی دارد:

• عدد (سمت چپ): این عدد که بین ۰ تا ۸ متغیر است، به دما و نیاز ساختمان به سرمایش و گرمایش مربوط می‌شود. عدد ۰ نشان‌دهنده گرم‌ترین مناطق و عدد ۸ نشان‌دهنده سردترین مناطق است.
• حرف (سمت راست): این حرف (A, B, C) به میزان رطوبت و بارش اشاره دارد. حرف A برای اقلیم‌های بارانی و مرطوب، و حرف C برای اقلیم‌های خشک و کم‌باران به کار می‌رود.

برای درک بهتر، در اینجا چند مثال از شهرهای مختلف بر اساس «جدول ۲-۳-۱۹» آورده شده است:

• اهواز: 0B (فوق‌العاده گرم و کم باران)
• تهران: 3B (چهارفصل و کم باران)
• رشت: 3A (چهارفصل و بارانی)
• اردبیل: 5C (بسیار سرد و بارش متوسط)

کاربری و مساحت: هر ساختمانی داستان خود را دارد

پس از اقلیم، دومین عامل کلیدی، نوع کاربری و مساحت ساختمان است. منطقی است که الگوی مصرف انرژی یک آپارتمان کوچک با یک مجتمع صنعتی بزرگ یکسان نباشد. به همین دلیل، مقررات بین ساختمان‌ها تمایز قائل می‌شود.

اولین تقسیم‌بندی اصلی بین ساختمان‌های مسکونی و غیرمسکونی انجام می‌شود. سپس این دسته‌ها نیز به گروه‌های کوچک‌تری تقسیم می‌شوند تا ارزیابی دقیق‌تر شود:

• ساختمان‌های مسکونی: این ساختمان‌ها به دو گروه «کوچک» و «بزرگ» تقسیم می‌شوند. ساختمان‌هایی با بیش از ۲۰ واحد و یا مساحت بیش از ۳۰۰۰ مترمربع در گروه ساختمان‌های مسکونی بزرگ قرار می‌گیرند.
• ساختمان‌های غیرمسکونی: این دسته نیز بر اساس اینکه آیا فرآیندهای صنعتی و تولیدی در آن‌ها انجام می‌شود یا خیر، دسته‌بندی می‌شوند.

شدت مصرف انرژی: عدد کلیدی برای مقایسه

برای اینکه بتوانیم عملکرد انرژی ساختمان‌های مختلف را با یکدیگر مقایسه کنیم، به یک معیار استاندارد نیاز داریم. این معیار «شدت مصرف انرژی» (Energy Use Intensity) نام دارد. این معیار به ما اجازه می‌دهد تا یک هدف مصرف انرژی مشخص (یک عدد) را برای هر ساختمان، بر اساس اقلیم و کاربری منحصر به فرد آن، تعیین کنیم.

تعریف ساده آن این است: «حداکثر انرژی مجازی که یک ساختمان در هر مترمربع طی یک سال مجاز به مصرف آن است.»

واحد رسمی این معیار کیلووات‌ساعت بر مترمربع در سال (kWh/m².yr) است. برای محاسبه این عدد، تمام حامل‌های مختلف انرژی (مانند گاز طبیعی که با مترمکعب و برق که با کیلووات‌ساعت سنجیده می‌شود) به یک واحد مشترک و استاندارد یعنی کیلووات‌ساعت (kWh) تبدیل می‌شوند. این کار امکان مقایسه‌ای عادلانه و دقیق بین ساختمان‌های گوناگون را فراهم می‌کند. مطالعه مقاله «اعداد شگفت‌انگیز پشت زندگی روزمره شما: یک کیلووات ساعت برق واقعاً چقدر است؟»، به شما برای درک بهتر این واحدها کمک می‌کند.

رده‌بندی A تا D: کارنامه انرژی ساختمان شما

پس از تعیین گروه اقلیمی و کاربری ساختمان، مقررات یک معیار مصرف انرژی ایده‌آل (E_ideal) برای آن مشخص می‌کند. این معیار، خط مبنایی است که عملکرد واقعی ساختمان با آن سنجیده شده و رده نهایی انرژی (از A تا D) به آن اختصاص می‌یابد.

این رده‌بندی بر اساس یک نسبت (R) محاسبه می‌شود که مصرف انرژی واقعی ساختمان (E_actual) را با معیار ایده‌آل (E_ideal) مقایسه می‌کند. این نسبت را مانند یک نمره آزمون در نظر بگیرید. E_ideal حداکثر نمره‌ای است که ساختمان «باید» بگیرد و E_actual نمره‌ای است که در عمل کسب کرده است. هرچه این نسبت به عدد ۱ نزدیک‌تر (یا از آن کمتر) باشد، عملکرد ساختمان بهتر است.

بر اساس مقدار این نسبت، ساختمان در یکی از چهار رده زیر قرار می‌گیرد:

• رده A (ایده‌آل): R ≤ 1 بهترین عملکرد ممکن. مصرف انرژی این ساختمان‌ها معادل یا کمتر از معیار ایده‌آل تعیین‌شده است.
• رده B (خوب): 1 < R ≤ 2 عملکردی قابل قبول که از حداقل‌های استاندارد بهتر است.
• رده C (متوسط): 2 < R ≤ 3 عملکردی که در مرز حداقل‌های تعریف‌شده قرار دارد.
• رده D (حداقل قابل قبول): 3 < R ≤ 4 این رده نشان‌دهنده حداقل استاندارد لازم برای تأیید یک ساختمان از نظر مصرف انرژی است.

نتیجه‌گیری: چرا این موضوع برای آینده ما اهمیت دارد؟

همانطور که دیدیم، یک سیستم منطقی و پیچیده برای اندازه‌گیری و محک زدن عملکرد انرژی ساختمان‌ها در ایران وجود دارد. این سیستم از اقلیم شروع می‌کند، به کاربری و مساحت ساختمان توجه دارد و در نهایت با یک نمره شفاف (از A تا D) به ما می‌گوید که یک ساختمان تا چه حد در مصرف منابع انرژی خود بهینه عمل می‌کند.

این دسته‌بندی صرفاً یک الزام قانونی نیست، بلکه یک نقشه راه برای ساختن آینده‌ای پایدارتر است. هرچه تعداد ساختمان‌های ما به رده‌های بالاتر نزدیک‌تر شوند، به معنای کاهش هزینه‌ها، حفظ منابع ملی و کاهش اثرات زیست‌محیطی خواهد بود. اکنون که با این سیستم آشنا شدید، فکر می‌کنید خانه یا محل کار شما چه رتبه‌ای کسب می‌کند و چگونه می‌توانیم ساختمان‌هایمان را به سمت رده A سوق دهیم؟

سؤالات متداول