در این مقاله به تشریح کلیات ویرایش پنجم مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان پپرداخته می‌شود که با هدفی جامع، فرآیند مدیریت انرژی را از مرحله طراحی و ساخت تا بهره‌برداری و تخریب نهایی پوشش می‌دهد. محوریت اصلی این مقررات بر رده‌بندی بازدهی انرژی ساختمان‌ها در چهار سطح (A تا D) استوار است که بر اساس شاخص شدت مصرف انرژی  و با تکیه بر «انرژی مصرفی در محل» محاسبه می‌شود. از نوآوری‌های برجسته در این نسخه، استفاده از فناوری‌های نوین نظیر اینترنت اشیاء (IoT)، سامانه‌های مدیریت یکپارچه و دوقلوی دیجیتال برای پایش هوشمند مصرف است.

همچنین، این سند با رویکردی سخت‌گیرانه، برای طراحان و ناظران در صورت عدم رعایت استانداردها، ضمانت‌های اجرایی و مجازات‌های انتظامی شدیدی اعمال می‌کند و دریافت گواهی پایان‌کار را به کسب رده انرژی مصوب مشروط می‌سازد. در نهایت، این مقررات با تأکید بر ارزیابی چرخه عمر (LCA) و مفاهیمی مانند کربن نهفته، مسیر حرکت صنعت ساختمان را به‌سوی ساختمان‌های نزدیک به کربن صفر و کاهش اثرات زیست‌محیطی هدایت می‌کند.

مبحث ۱۹ جدید: انقلابی که آینده خانه‌ها و ادارات ما را برای همیشه تغییر می‌دهد

مقدمه: انقلابی بی‌صدا در دنیای ساختمان‌سازی

افزایش سرسام‌آور هزینه‌های انرژی و تشدید نگرانی‌های زیست‌محیطی، توجه همگان را به این موضوع جلب کرده است. در این میان، یک تغییر بنیادین و بی‌صدا در حال وقوع است که آینده صنعت ساختمان ایران را دگرگون خواهد کرد. «مبحث ۱۹ جدید مقررات ملی ساختمان» دیگر مجموعه‌ای از توصیه‌های فنی نیست؛ بلکه یک راه‌حل جامع و یک نقشه راه دقیق برای نحوه طراحی، ساخت و بهره‌برداری از ساختمان‌هاست که زندگی همه ما را تحت تأثیر قرار خواهد داد. این مقررات، پاسخی به چالش‌های امروز و گامی بلند به سوی فردایی پایدارتر است.

از استخراج مصالح تا پایان عمر مفید بنا: نگاهی کامل به چرخه عمر ساختمان

برای اولین بار، مقررات ملی ساختمان به تمام مراحل زندگی یک بنا توجه می‌کند. ویرایش جدید مبحث ۱۹، دامنه نگاه خود را از مرحله ساخت فراتر می‌برد و کل چرخه عمر ساختمان، شامل تولید مصالح، ساخت، بهره‌برداری، تخریب و بازیافت را پوشش می‌دهد. این رویکرد جامع بر مفاهیم کلیدی زیر استوار است:

• ارزیابی چرخه عمر (LCA): این مفهوم به معنای بررسی دقیق تمام تأثیرات زیست‌محیطی یک ساختمان، از لحظه استخراج مواد اولیه تا پایان عمر و بازیافت مصالح آن است.
• انرژی نهفته و کربن نهفته: این دو مفهوم، انرژی و کربنی را توصیف می‌کنند که صنعت ساختمان در فرآیند تولید مصالح ساختمانی و عملیات ساخت مصرف می‌کند. به عبارت دیگر، هزینه‌های پنهان زیست‌محیطی که پیش از سکونت ما در ساختمان ایجاد شده‌اند. برای آگاهی بیشتر در این مورد، به راهنمای جامع کربن‌زدایی مراجعه کنید.

اگرچه زیرساخت‌های کامل برای اجرای دقیق این ارزیابی‌ها هنوز در کشور فراهم نیست، اما گنجاندن این مفاهیم در مقررات، گامی بلند و ضروری برای افزایش آگاهی و توسعه دانش فنی در جامعه مهندسی کشور است.

عصر ساختمان‌های هوشمند: از اینترنت اشیاء تا دوقلوی دیجیتال

مبحث ۱۹ جدید، استفاده از فناوری‌های نوین را برای مدیریت بهینه انرژی الزامی می‌کند و ساختمان‌ها را از سازه‌هایی بی‌جان به موجوداتی هوشمند و داده‌محور تبدیل می‌کند:

• سامانه‌های پایش و مدیریت یکپارچه (BMS): تمام ساختمان‌های جدید باید به سیستم‌های هوشمندی مجهز شوند که مصرف انرژی در بخش‌های مختلف مانند گرمایش، سرمایش و روشنایی را بر بستر اینترنت اشیاء (IoT) به صورت لحظه‌ای پایش، کنترل و مدیریت می‌کنند. می‌توانید اطلاعات بیشتر را در اینجا مطالعه کنید.
• دوقلوی دیجیتال (Digital Twin):برای نخستین بار، مقررات ملی ساختمان مفهوم «دوقلوی دیجیتال» را معرفی می‌کند. این نوآوری هیجان‌انگیز به معنای ساخت یک مدل مجازی و کاملاً مشابه از ساختمان فیزیکی است که به مدیران و ساکنان کمک می‌کند تا در تمام دوره بهره‌برداری، بهترین تصمیم‌ها را برای بهینه‌سازی عملکرد و کاهش مصرف انرژی اتخاذ کنند.

همانند لوازم خانگی، خانه شما نیز صاحب برچسب انرژی می‌شود

از این پس، تمام ساختمان‌های جدید بر اساس عملکرد انرژی‌شان رده‌بندی می‌شوند. این کارنامه، شفافیت را برای خریداران و بهره‌برداران به ارمغان می‌آورد.

• مفهوم شدت مصرف انرژی: رده‌بندی بر اساس یک شاخص کلیدی به نام «شدت مصرف انرژی» انجام می‌شود که نشان‌دهنده میزان مصرف انرژی سالانه به ازای هر متر مربع از ساختمان (kWh/m².yr) است.
• چهار رده اصلی: ساختمان‌ها در چهار رده اصلی انرژی دسته‌بندی می‌شوند:
  • رده D: منطبق با حداقل الزامات مبحث ۱۹
  • رده C: ساختمان کم‌مصرف
  • رده B: ساختمان بسیار کم‌مصرف
  • رده A: ساختمان با مصرف نزدیک به صفر
• برنامه ۱۰ ساله ارتقاء: بر اساس یک برنامه زمانی ۱۰ ساله، تمام ساختمان‌های جدید موظف‌اند به تدریج رده انرژی خود را ارتقا دهند تا در پایان این دهه، همگی به رده انرژی A (نزدیک به صفر) دست یابند. این یک هدف‌گذاری بلندپروازانه برای آینده صنعت ساختمان کشور است. اطلاعات جامع در این مورد در مقاله مرتبط با دسته‌بندی‌ و الگوی مصرف انرژی در ساختمان‌ها بخوانید.

این فقط یک توصیه نیست، قانون است

«قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان»، رعایت الزامات مبحث ۱۹ را برای همه فعالان صنعت ساختمان الزامی می‌داند و برای متخلفان جرایم مشخصی تعیین می‌کند.

• الزام برای تمام ساختمان‌های جدید: این قانون شامل تمام ساختمان‌های جدید مسکونی، عمومی و غیرمسکونی در سراسر کشور، با هر کاربری و مساحتی می‌شود.
• صدور گواهی پایان کار: درج رده انرژی در گواهی پایان کار یک الزام قانونی و قطعی است. طبق قانون، وزارت کشور موظف است از طریق شهرداری‌ها، از ابتدای سال ۱۴۰۱ این قانون را اجرا کرده و رده انرژی را در گواهی پایان کار ساختمان‌های جدید درج نماید.
• مجازات‌های انتظامی: مقررات، برای مهندسان و مجریان متخلف، مجازات‌هایی را پیش‌بینی می‌کند که از توبیخ کتبی با درج در پرونده آغاز می‌شود و می‌تواند به محرومیت موقت از پروانه اشتغال، از سه ماه تا پنج سال، بینجامد.

فراتر از نوسازی: بهینه‌سازی ساختمان‌های موجود

برای اولین بار، دامنه شمول مبحث ۱۹ از ساختمان‌های در حال ساخت فراتر رفته و بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساختمان‌های موجود (در حال بهره‌برداری) را نیز هدف قرار داده است. با توجه به سهم عظیم ساختمان‌های موجود در مصرف کل انرژی کشور، این رویکرد جدید پتانسیل ایجاد یک تحول بزرگ در مقیاس ملی را دارد.

خداحافظی با کاغذ: گامی دیجیتال به‌سوی آینده‌ای سبزتر

در یک اقدام همسو با اهداف زیست‌محیطی، برای اولین بار پیوست‌های این مبحث به صورت فیزیکی چاپ نشده و تنها از طریق وب‌سایت دفتر مقررات ملی ساختمان (inbr.ir) در دسترس هستند. این تصمیم ساده، تأثیری بزرگ به همراه دارد:

«حذف چاپ فیزیکی پیوست‌های ویرایش پنجم مقررات ملی ساختمان، از قطع حدود ۲۰۰۰ درخت جلوگیری می‌کند. این تعداد درخت در طول ۴۰ سال قابلیت جذب حدود ۱۷۶۰ تن دی‌اکسید کربن و در هر سال توانایی تولید حدود ۲۳۶ تن اکسیژن را خواهند داشت.»

این حرکت، نمادی از تفکر نوینی است که در تار و پود این مقررات تنیده شده است: حرکت به سوی آینده‌ای دیجیتال، کارآمد و سبزتر.

نتیجه‌گیری: ساختن فردایی بهتر، یک ساختمان در هر زمان

مبحث ۱۹ جدید، مجموعه‌ای از قوانین خشک و فنی نیست؛ بلکه یک نقشه راه هوشمندانه برای آینده‌ای پایدارتر، هوشمندتر و اقتصادی‌تر در صنعت ساختمان ایران است. این مقررات، استانداردهای ساخت‌وساز را بازتعریف می‌کند و کیفیت زندگی را برای نسل‌های آینده بهبود می‌بخشد. با هوشمندتر شدن و کارآمدتر شدن خانه‌هایمان، آیا آماده‌ایم تا سبک زندگی خود را نیز با این تغییرات بزرگ هماهنگ کنیم؟

سؤالات متداول