مقالات تخصصی ونی تک
سهم نیروگاه های حرارتی در آلودگی هوا
خلاصه
این متن به بررسی نقش دوگانه نیروگاههای حرارتی در آلودگی هوای شهرها میپردازد و بر اهمیت تمایز میان انواع آلایندهها تأکید میکند. اگرچه نیروگاهها گازهایی مانند دیاکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن منتشر میکنند، اما آنها فقط سهم کمی در تولید ذرات معلق ریز دارند؛ این ذرات برای سلامت عمومی خطرناک هستند. در مقابل، بخش اعظم آلودگی ذرات معلق در شهرها مستقیماً از منابع متحرک، خصوصاً وسایل نقلیه و سیستم حملونقل ناشی میشود، که سهم آنها از ۸۰ درصد نیز فراتر میرود. بنابراین، این متن نتیجه میگیرد که هرچند کنترل سوختهای آلاینده (مانند مازوت) در نیروگاهها ضروری است، اما راهکار مؤثر برای کاهش آلودگی شهری باید بر ساماندهی و کاهش انتشار آلایندههای وسایل نقلیه متمرکز شود تا کیفیت هوا بهبود یابد.
مقدمه
با شروع فصل سرما، آسمان بسیاری از شهرهای بزرگ دوباره رنگ خاکستری به خود میگیرد و نفس کشیدن سخت میشود. در این مواقع، اولین انگشت اتهام بهطور غریزی به سمت دودکشهای بلند و عظیم نیروگاههای حرارتی نشانه میرود. همه ما آنها را بهعنوان متهمان اصلی آلودگی هوا میشناسیم و تصور میکنیم بخش عمده سیاهی آسمان، حاصل فعالیت آنهاست.
اما آیا این تصور کاملاً درست است؟ اگرچه نیروگاهها در آلودگی هوا نقش دارند، اما دادهها و گزارشهای رسمی چیز دیگری میگویند. بزرگترین منبع خطرناکترین آلایندهها، منابعی هستند که پراکندهاند و در زندگی روزمره ما حضور دارند. همین گستردگی باعث شده از کانون توجه سیاستگذاریها و افکار عمومی دور بمانند.
ذرات معلق خطرناک از جایی میآیند که انتظارش را ندارید
شگفتانگیزترین یافته این است که منابع مختلف چگونه واقعاً در تولید «ذرات معلق» سهم دارند. بر اساس ترازنامه انرژی ایران و گزارشهای تخصصی، سهم نیروگاههای حرارتی در انتشار ذرات معلق بسیار محدود است. این نیروگاهها تنها حدود ۶ تا ۶.۵ درصد از کل ذرات معلق PM₂.₅ و PM₁₀ کشور را تولید میکنند.
در مقابل، بخش حملونقل متهم اصلی است. خودروها، موتورسیکلتها و دیگر وسایل نقلیه بیش از ۸۰ درصد ذرات معلق را تولید میکنند. این عدد ساده نیست؛ تکاندهنده است. ذرات ریزتر مثل PM₂.₅ به عمق ریه و حتی جریان خون نفوذ میکنند. همین ویژگی آنها را خطرناکترین جزء آلودگی هوا میسازد و توجه به مقصر واقعی را حیاتی میکند.
نیروگاهها مقصرند، اما نه برای همهچیز
این یافتهها به معنای تبرئه کامل نیروگاهها نیست. اگرچه سهم آنها در تولید ذرات معلق اولیه کم است، اما آنها در تولید دستهای دیگر از آلایندههای بسیار مضر نقش پررنگی دارند. نیروگاههایی که از سوختهای فسیلی استفاده میکنند، از منابع اصلی انتشار گازهایی مانند دیاکسید گوگرد (SO₂) و اکسیدهای نیتروژن (NOₓ) هستند.
اهمیت موضوع همینجاست. این گازها در اتمسفر وارد واکنشهای شیمیایی میشوند و به «ذرات معلق ثانویه» تبدیل میگردند. یعنی گازهایی که در هوا به ذرات جامد یا مایع بسیار ریز بدل میشوند. به عبارت دیگر، نیروگاهها حتی اگر ذرات معلق را مستقیماً تولید نکنند، مواد اولیه برای تولید آن در آسمان شهر را فراهم میکنند.
نوع سوخت، همهچیز را تغییر میدهد: داستان مازوت
نیروگاهها نقش خود در آلودگی هوا را براساس نوع سوختی که مصرف میکنند تعیین میکنند. در شرایط عادی، بسیاری از نیروگاهها از گاز طبیعی استفاده میکنند که سوخت پاکتری است. اما مشکل زمانی آغاز میشود که در فصول سرد سال، مردم گاز بیشتری مصرف میکنند و نیروگاهها با کمبود گاز مواجه میشوند؛ در نتیجه، آنها سوختهای مایع مانند مازوت (نفت کوره) و گازوئیل میسوزانند.
مازوت پرگوگرد هنگام سوختن، حجم زیادی دیاکسید گوگرد (SO₂) را در هوا آزاد میکند. این دقیقاً همان دیاکسید گوگرد است که در بخش قبل به آن اشاره کردیم. این گاز در اتمسفر به ذرات معلق ثانویه تبدیل میشود و با این کار، مشکل ذرات معلق را از یک منبع غیرمستقیم تشدید میکند. این افزایش ناگهانی انتشار، بهخصوص در شهرهایی که با پدیده وارونگی دما مواجه هستند (مانند تهران در زمستان)، کیفیت هوا را به شدت کاهش میدهد.
آنچه وضعیت تهران را خطرناکتر میکند، فقط میزان تولید آلاینده نیست؛ پدیده وارونگی دما و کاسهایبودن جغرافیای شهر باعث میشود حجم هوای قابل اختلاط کم شود و آلودگی در طبقات پایین جو حبس بماند. در چنین شرایطی حتی مقدار متوسط آلایندگی هم میتواند به سطوح ناسالم و بحرانی برسد.
نتیجهگیری: نگاهی جامع برای هوایی پاکتر
تمرکز صرف بر دودکش نیروگاهها برای حل مشکل آلودگی هوای شهرها، بهویژه در مورد ذرات معلق، یک راهکار ناکافی است. بنابراین آلودگی هوا یک معمای پیچیده است. خطرناکترین ذرات از اگزوز خودروها خارج میشوند. دودکشهای نیروگاهها هم، بهویژه وقتی مازوت میسوزانند، با تولید گازهای پیشساز این بحران را تشدید میکنند. راهحل واقعی باید جامع و چندوجهی باشد. این یعنی بهبود کیفیت سوخت توزیعی، کنترل آلایندگی و پاکسازی نیروگاهها، کاهش ترافیک شهری، نوسازی ناوگان فرسوده حملونقل و مهمتر از همه، سیاستگذاری جدی همراه با اجرای بدون اغماض قوانین.
حال که مقصران اصلی را بهتر میشناسیم، برای داشتن هوایی پاکتر، چه راهکارهایی باید در اولویت قرار بگیرند؟
