مقالات تخصصی ونی تک
پشت پرده قطعی برق و گاز: معمای مصرف انرژی در خانههای ایرانی
مقدمه: یک معمای آشنا
وقتی در یک روز سرد زمستانی بخاری را روشن میکنیم یا در اوج گرمای تابستان به باد خنک کولر پناه میبریم، کمتر به این فکر میکنیم که انرژی مورد نیاز ما از کجا و با چه هزینهای تأمین میشود. اما این یک معمای آشناست: چرا با وجود اینکه ایران یکی از بزرگترین دارندگان منابع گاز و نفت در جهان است، هر سال با هشدارهای جدی درباره کمبود گاز در زمستان و قطعی برق در تابستان مواجه میشویم؟ پاسخ این پرسش بسیار نزدیکتر از آن است که فکر میکنیم و به کلید برق و شیر گاز خانههای خودمان برمیگردد. این مقاله به چند واقعیت شگفتانگیز درباره مصرف انرژی در خانههای ما و تأثیر پنهان اما عظیم آن بر کل کشور میپردازد.
نکته اول: قبض گازی که پرداخت نمیکنیم، اما کشور پرداخت میکند
مصرف گاز ما در بخش مسکونی حدود ۶ برابر میانگین جهانی است. شاید این عدد یک تقریب باشد، اما نشاندهنده یک واقعیت نگرانکننده است. سرانه ایران؛ ٩٠٠ مترمکعب و سرانه جهانی ١٤٠ مترمکعب میباشد مصرف گاز در خانههای ایرانی به شکلی نامتعارف بالاست. دلایل اصلی این موضوع ساده و قابل فهم است:
- استفاده گسترده از تجهیزات گازی: برخلاف بسیاری از کشورهای توسعهیافته که در آنها آبگرمکنها و اجاقهای گاز اغلب برقی هستند، در ایران تقریباً تمام این تجهیزات با گاز کار میکنند.
- بازده پایین سیستمهای گرمایشی: بسیاری از موتورخانهها، پکیجها و بخاریهای مورد استفاده در کشور، بازدهی پایینی دارند و بخش قابل توجهی از گاز را به جای گرما، هدر میدهند.
فشار این مصرف بالا بر شبکه انرژی کشور بسیار سنگین است.
مصرف گاز خانگی در فصل سرد کشور نزدیک به ۷۰۰ میلیون متر مکعب روزانه است، که فشار بسیار زیادی بر شبکه گازرسانی تحمیل میکند.
این تقاضای عظیم نه تنها شبکه گاز را تحت فشار قرار میدهد، بلکه مستقیماً عرضه برق کشور را نیز به خطر میاندازد، زیرا نیروگاههای ما برای تولید برق به شدت به همین سوخت وابسته هستند.
نکته دوم: مجموع مصرف انرژی ما: دو برابر میانگین جهانی
اما چالش تنها به گاز طبیعی محدود نمیشود. وقتی به تصویر کامل، یعنی مجموع برق و گاز، نگاه میکنیم، ابعاد مصرف ما حتی آشکارتر میشود. با وجود آنکه مصرف برق ایران در بخش مسکونی، سهچهارم مصرف جهانی است (سرانه ایران ١٢٠٠ کیلووات و سرانه جهان ١٦٠٠ کیلو وات).
با در نظر گرفتن این مهم که هر مترمکعب گاز معادل 4 کیلووات برق است، بنابراین سرانه مصرف گاز جهانی در بخش مسکونی معادل ٦٠٠ کیلو وات و سرانه ایران معادل ٢٦٠٠ کیلووات است. این بدین معنا است که سرانه کل انرژی در بخش مسکونی در ایران ٤٨٠٠ کیلووات و در جهان ٢٢٠٠ کیلووات است. یعنی وقتی مصرف برق و گاز را با هم جمع کنیم، هر خانوار ایرانی حدود دو برابر یک خانوار متوسط در جهان انرژی مصرف میکند. این شکاف بزرگ نتیجه ترکیبی از قیمتگذاری یارانهای انرژی، نوع تجهیزات مورد استفاده در خانهها، سبک زندگی ما و روند رو به رشد مصرف برق است که دادههای بانک جهانی نیز آن را تأیید میکند.
نکته سوم: ریشه مشکل کجاست؟ یارانهها و تجهیزات ناکارآمد
مشکل اصلی، کاهش انگیزه برای صرفهجویی به دلیل قیمتهای یارانهای انرژی است. سیاست تخصیص یارانه به انرژی، بازاری را ایجاد میکند که در آن تقاضای چندانی برای لوازم خانگی پربازده (و گرانتر) وجود ندارد. در نتیجه، تولیدکنندگان انگیزه کمتری برای تولید و مصرفکنندگان انگیزه کمتری برای خرید این تجهیزات دارند و کشور در یک چرخه اتلاف انرژی حبس میشود. بنابراین، مشکل صرفاً یک مسئله رفتار فردی نیست، بلکه یک چالش سیستمی است که ریشه در سیاستگذاریهای کلان انرژی و استانداردهای صنعتی دارد.
نکته چهارم: اثر دومینو؛ فشار مصرف خانگی بر زیرساختهای کشور
مصرف بالای انرژی در خانهها مانند یک دومینو عمل میکند و تمام زیرساخت انرژی کشور را تحت فشار قرار میدهد. شاید فکر کنیم مصرف ما در خانه یک موضوع شخصی است، اما تأثیرات آن به صورت زنجیروار به کل کشور منتقل میشود:
- وابستگی شدید به گاز برای تولید برق: یک واقعیت کلیدی این است که حدود ۸۶٪ از برق کشور با استفاده از گاز طبیعی تولید میشود. وقتی در زمستان مصرف گاز خانگی به اوج میرسد، سوخت کافی برای نیروگاهها باقی نمیماند و تولید برق با چالش مواجه میشود.
- فشار بر شبکه انتقال: مصرف بالا، به خصوص در ساعات اوج، باعث فرسودگی خطوط انتقال برق، افت ولتاژ و افزایش احتمال خرابی تجهیزات و قطعیهای محلی میشود.
- نیاز به ساخت نیروگاههای بیشتر: برای پاسخ به همین تقاضای فزاینده، کشور مجبور است سرمایهگذاریهای کلان و پرهزینهای برای ساخت نیروگاههای جدید انجام دهد؛ منابعی که میتوانست در بخشهای دیگر توسعه کشور هزینه شود.
- خطر خاموشیهای کنترلشده: در نهایت، زمانی که تولید برق از تقاضا عقب میماند، شبکه برق با خطر ناپایداری مواجه میشود. در چنین شرایطی، برای جلوگیری از فروپاشی کامل شبکه، تنها راهحل باقیمانده اعمال خاموشیهای برنامهریزیشده یا همان قطعی برق است.
- آسیب به محیط زیست: افزایش مصرف انرژی، که عمدتاً از سوختهای فسیلی تأمین میشود، به طور مستقیم به افزایش انتشار گازهای گلخانهای و آلودگی هوا در شهرها منجر میشود. این هزینه پنهان، سلامت عمومی و محیط زیست کشور را تهدید میکند.
نتیجهگیری: یک انتخاب برای آینده
این تحلیل یک آسیبپذیری حیاتی در امنیت انرژی ملی ایران را آشکار میکند: الگوی مصرف خانگی به طور مستقیم پایداری و ظرفیت زیرساختهای اصلی کشور را تضعیف میکند. قبض ارزانی که ما پرداخت میکنیم، هزینههای بسیار سنگینتری را در مقیاس ملی به همراه دارد؛ از فرسودگی زیرساختها گرفته تا نیاز به سرمایهگذاریهای عظیم برای ساخت نیروگاه و خطر قطعی برق و گاز. این یک معادله ساده است: انرژی بیشتر در خانهها یعنی سوخت کمتر برای نیروگاهها و صنعت، و فشار بیشتر بر کل اقتصاد.
با دانستن این ارتباط پنهان میان کلید برق خانه ما و آینده انرژی کشور، اولین قدم کوچک ما برای تغییر این معادله چه میتواند باشد؟
